Ανιθαγένεια ή η ανάγκη αναγνώρισης του παγκόσμιου πολίτη

FB_IMG_1517749982826

Είσαι μια σκιά εδώ. Μόνο μια σκιά.

Περνάς και κανείς δεν σε βλέπει.

Τα παιδιά χωρίς ιθαγένεια γεννιούνται σε ένα κόσμο όπου θα αντιμετωπίσουν σε ολόκληρη την ζωή τους διακρίσεις. Η κατάσταση αυτή επηρεάζει σε τεράστιο βαθμό την δυνατότητα τους για μάθηση και ανάπτυξη, την εκπλήρωση της σκέψης και του ονείρου τους για το μέλλον.

Το πρόβλημα της ανιθαγένειας διαρκώς μεγαλώνει. Κάθε 10 λεπτά γεννιέται ένα παιδί χωρίς ιθαγένεια. Στις χώρες που φιλοξενούν τους 20 μεγαλύτερους πληθυσμούς ανιθαγενών τουλάχιστον 70000 παιδιά χωρίς ιθαγένεια γεννιούνται κάθε χρόνο.

Οι επιπτώσεις της γέννησης ενός παιδιού χωρίς ιθαγένεια είναι εξαιρετικά σοβαρές.

Σε περισσότερες από 30 χώρες τα παιδιά έχουν ανάγκη τεκμηρίωσης της εθνικότητας τους για να λάβουν ιατρική περίθαλψη. Σε τουλάχιστον 20 χώρες παιδιά χωρίς ιθαγένεια δεν μπορούν να εμβολιαστούν νόμιμα.

Οι ανιθαγενείς δεν έχουν πρόσβαση σε δημόσιες δομές υγείας, συχνά στερούνται την εκπαίδευση (οι δυσκολίες ξεκινούν ήδη από το δημοτικό), δεν έχουν πολιτικά δικαιώματα, κινδυνεύουν διαρκώς με κράτηση, αποκλείονται από επαγγελματικές ευκαιρίες, δεν μπορούν να μετακινηθούν ελεύθερα, ενώ παράλληλα αδυνατούν από το να παντρευτούν και να ανοίξουν λογαριασμό σε κάποια τράπεζα μέχρι και να αποκτήσουν δίπλωμα οδήγησης ή μια δική τους στέγη.

Το να μην έχει κάποιος έγγραφα και εθνικότητα είναι σαν να μην υπήρξε ποτέ σε αυτό τον κόσμο.

Οι ανιθαγενείς γεννιούνται και πεθαίνουν «αόρατοι», στερούμενοι όσα εμείς μπορούμε να θεωρούμε δεδομένα.


Σύμφωνα με στοιχεία της Ύπατης Αρμοστείας, στα μέσα του 2013, η Μιανμάρ, η Ακτή Ελεφαντοστού, η Ταϊλάνδη, η Λετονία και η Δομινικανή Δημοκρατία ήταν κατά σειρά οι χώρες με τους περισσότερες ανιθαγενείς. Ακολουθούσαν η Ρωσία, η Συρία, το Ιράκ, το Κουβέιτ και η Εσθονία.

Ορισμός

Ο διεθνής νομικός ορισμός του ανιθαγενούς ανθρώπου αναφέρεται στο άρθρο 1 της σύμβασης του 1954 σχετικά με το καθεστώς των ανιθαγενών και ορίζει ανιθαγενές “ ένα άτομο που δεν θεωρείται υπήκοος από κάποιο κράτος στο πλαίσιο της νομοθεσίας του”.

Αυτό σημαίνει ότι ανιθαγενές άτομο είναι εκείνο που δεν έχει την εθνικότητα κάποιας χώρας.

Μερικοί άνθρωποι γεννιούνται χωρίς ιθαγένεια, ενώ άλλοι καθίστανται ανιθαγενείς κατά την διάρκεια της ζωής τους.

Αιτίες της ανιθαγένειας

Μια κύρια αιτία της ανιθαγένειας είναι η ύπαρξη κενών στο νομικό καθεστώς μιας χώρας όσον αφορά στην υπηκοότητα. Κάθε χώρα έχει ένα νόμο ή νόμους, που καθορίζουν υπό ποιες συνθήκες αποκτά κανείς ιθαγένεια ή μπορεί να την απολέσει. Εάν, η σχετική νομοθεσία δεν είναι προσεκτικά γραμμένη ή δεν εφαρμόζεται σωστά, οι άνθρωποι μπορούν να αποκλειστούν, να γίνουν και να παραμείνουν ανιθαγενείς.

Αρχικά πρέπει να διαχωρίσουμε εκείνους που γεννιούνται από ανιθαγενείς γονείς (de jure) από τους de facto απάτριδες, όσους, δηλαδή, είτε εγκατέλειψαν την επικράτεια της χώρας, της οποίας υπήρξαν υπήκοοι, και δεν απολαμβάνουν πλέον της προστασίας της, είτε μεταγενέστερα απώλεσαν την ιθαγένειά τους, χωρίς να αποκτήσουν στη συνέχεια μια δεύτερη.

1. Ένα παλιό παράδειγμα είναι των παιδιών που βρέθηκαν σε μια χώρα και είναι αγνώστων γονέων – έκθετα βρέφη. Αν η ιθαγένεια μπορεί να αποκτηθεί μόνο βάση της καταγωγής, τα παιδιά αυτά δεν αναγνωρίζονται ως υπήκοοι του κράτους στο οποίο βρίσκονται.

2. Συνθήκη ανιθαγένειας δημιουργεί η μεγάλη μετακίνηση των ανθρώπων από τις χώρες που γεννήθηκαν. Εάν μια χώρα καταγωγής δεν επιτρέπει να περάσει η ιθαγένεια μέσω των οικογενειακών δεσμών, ένα παιδί που γεννήθηκε σε μια ξένη χώρα κινδυνεύει να γίνει ανιθαγενές εάν η χώρα αυτή δεν επιτρέπει την υπηκοότητα του βάσει της γέννησης του.

Οι κανόνες που καθορίζουν ποιος μπορεί και ποιος όχι να διαβιβάσει την ιθαγένεια του μερικές φορές δημιουργούν διακρίσεις.

Οι νόμοι σε 27 χώρες δεν επιτρέπουν στις γυναίκες να περνούν την ιθαγένεια τους, ενώ ορισμένες χώρες περιορίζουν την ιθαγένεια σε ανθρώπους ορισμένων φυλών και εθνοτήτων.

3. Η ανιθαγένεια μπορεί να προκύψει από την εμφάνιση νέων κρατών και από τις αλλαγές των συνόρων. Ακόμη και όταν τα νέα κράτη επιτρέπουν την ιθαγένεια σε όλους εντός των συνόρων τους, εθνικές, φυλετικές και θρησκευτικές μειονότητες δυσκολεύονται να αποδείξουν την σύνδεση τους στη χώρα.

Σε χώρες που η ιθαγένεια αποκτάται μόνο από απογόνους ατόμων με ιθαγένεια, τότε η ανιθαγένεια μεταβιβάζεται στην επόμενη γενιά.

4. Η ανιθαγένεια μπορεί να προκληθεί από απώλεια ή στέρηση της ιθαγένειας.

Οι πολίτες μπορεί να χάσουν την ιθαγένεια τους επειδή ζουν εκτός της επικράτειας της χώρας τους περισσότερο από ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.

Οι χώρες να στερήσουν αυθαίρετα από τους πολίτες την ιθαγένεια τους μέσα από αλλαγές στο νομικό πλαίσιο. Έτσι, κράτη αφήνουν ολόκληρους πληθυσμούς ανιθαγενείς χρησιμοποιώντας κριτήρια διακρίσεων – φυλετική ή εθνοτική καταγωγή.

5. Οι εμπόλεμες συρράξεις και τοπικές αναταραχές ανάμεσα σε διαφορετικές φυλετικές ή θρησκευτικές ομάδες σε διάφορες χώρες παγκοσμίως, γεννούν νέους ανιθαγενείς, καθώς συχνά ο δικαστής της χώρας υποδοχής δεν μπορεί να προσδιορίσει την ιθαγένεια του υπό κρίση πρόσφυγα, μιας και οι αρμόδιες προξενικές αρχές της χώρας καταγωγής του δεν τον αναγνωρίζουν πλέον ως δικό τους πολίτη.

Ενώ αρκετοί πρόσφυγες είναι και ανιθαγενείς, δεν είναι όλοι οι ανιθαγενείς πρόσφυγες. Παρόλα αυτά, το ζήτημα της ανιθαγένειας αποτελεί κύρια μέριμνα της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες.

Σύμφωνα με στοιχεία του οργανισμού, των 78% των γεννήσεων σύρων προσφύγων, που έχουν καταφύγει στον Λίβανο, δεν έχουν καταγραφεί.
Λόγω της μη καταχώρησης των γεννήσεων τους στα αρμόδια ληξιαρχικά βιβλία, εκτός από τους πρόσφυγες, παραμένουν χωρίς υπηκοότητα και μέλη άλλων ομάδων, όπως οι νομάδες, οι Ρομά, αλλά και άτομα ακαθόριστης ιθαγένειας.

Κάθε δέκα λεπτά γεννιέται ένας ανιθαγενής

Πάνω από το ένα τρίτο των ανιθαγενών παγκοσμίως είναι παιδιά. Παιδιά που από τη μέρα που γεννιούνται παραμένουν στην αφάνεια και ζουν στιγματισμένα. Δεν εμβολιάζονται και δεν έχουν καμία πρόσβαση σε δομές Υγείας, δεν γίνονται δεκτά στο σχολείο, δεν προστατεύονται από κανένα νόμο.

Ο κίνδυνος να μείνουν νεογέννητα παιδιά χωρίς υπηκοότητα γιγαντώνεται σε συνθήκες ενόπλων συρράξεων, όταν οικογένειες αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Ας σημειώσουμε ότι μόνο ο πόλεμος της Συρίας έχει οδηγήσει στην προσφυγιά περισσότερα από 50.000 παιδιά. Στις περιπτώσεις που οι γονείς δεν έχουν καταφέρει να διασώσουν τα νομιμοποιητικά τους έγγραφα, τα νεογέννητα παιδιά τους καταδικάζονται στην ανιθαγένεια.

Περισσότεροι από 600.000 αόρατοι στην Ευρώπη

Η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 οδήγησε χιλιάδες ανθρώπους – στις Βαλτικές Χώρες και την Ανατολική Ευρώπη – στην ανιθαγένεια. Στα τέλη του 2013, περισσότερα από 267.000 άτομα στη Λετονία και 91.000 στην Εσθονία παρέμεναν χωρίς υπηκοότητα. Παράλληλα, και παρά τις σημαντικές προσπάθειες των τελευταίων ετών, περίπου 250 χιλιάδες παραμένουν ανιθαγενείς ή ακαθόριστης ιθαγένειας, καθώς βρέθηκαν με ληγμένο σοβιετικό διαβατήριο, σε χώρες που δεν τους αναγνώρισαν. Σημειώνεται πως από το 2009, 60.000 άνθρωποι αναγνωρίστηκαν από το Κιργιστάν και περισσότεροι από 15.000 από το Τουρκμενιστάν. Στη Ρωσία, τον περασμένο χρόνο καταγράφηκαν 178.000 πρόσωπα που αυτοπροσδιορίζονται ως απάτριδες, ενώ στην Ουκρανία, ο αντίστοιχος αριθμός άγγιζε τις 40.000.

Παρόμοια η κατάσταση και στις χώρες που αποτέλεσαν την ενωμένη Γιουγκοσλαβία. Αν και αρκετοί έχουν κατορθώσει να αναγνωριστούν, 22.000 άνθρωποι, μέλη μειονοτήτων, παραμένουν χωρίς ιθαγένεια, στην πλειοψηφία τους Ρομά, Ασκάλι και Αιγύπτιοι (οι δύο τελευταίες μειονότητες κατοικούν κατά βάση στην Αλβανία, το Κόσοβο, και τη ΠΓΔ της Μακεδονίας).

Στους αόρατους της Ευρώπης, όμως, περιλαμβάνονται, και μετανάστες ή πρόσφυγες εκτός της επικράτειάς της, οι οποίοι δεν αναγνωρίζονται ως πολίτες των χωρών, όπου γεννήθηκαν.

Σε ολόκληρη την Ευρώπη, τα κενά στις εγχώριες νομοθεσίες συνεχίζουν να γεννούν ανιθαγενείς, την ώρα που μόνο οκτώ ευρωπαϊκές χώρες έχουν ψηφίσει διατάξεις που αφορούν την ιθαγένεια των απάτριδων (Βρετανία, Ουγγαρία, Ισπανία, Γεωργία, Μολδαβία, Λετονία, Γαλλία και Ιταλία). Οι περισσότερες χώρες έχουν επικυρώσει τη σχετική σύμβαση του ΟΗΕ του 1954 για το καθεστώς των ανιθαγενών, ωστόσο, η Εσθονία, η Κύπρος, η Μάλτα και η Πολωνία δεν το έχουν πράξει. Παρόλο που ορισμένοι ανιθαγενείς στην Ε.Ε. διαθέτουν άδειες μόνιμης παραμονής, πληρώνουν φόρους και χαίρουν καλύτερης μεταχείρισης, κανείς ανιθαγενής δεν έχει τα ίδια δικαιώματα με τους υπόλοιπους Ευρωπαίους πολίτες (μεταξύ των οποίων και το δικαίωμα ψήφου στις εκλογές).

# I Belong

Με αφορμή την 60η επέτειο της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών του 1954 για το Καθεστώς των Ανιθαγενών, η Ύπατη Αρμοστεία ξεκίνησε στις 4 Νοεμβρίου μια παγκόσμια εκστρατεία, με τίτλο “I Belong”, και διακηρυγμένο στόχο τον τερματισμό, μέσα στα επόμενα 10 χρόνια, του προβλήματος της ανιθαγένειας.

Πηγές:

Το 2017 σχεδόν 70 χώρες κατέγραψαν 3,9 εκατομμύρια ανιθαγενείς, αριθμός που, όπως εκτιμά η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, μπορεί στην πραγματικότητα να είναι ακόμα και τριπλάσιος.

Όπως εξηγεί ο διεθνής οργανισμός σε σχετική ανακοίνωσή του, η ανιθαγένεια έχει πολλές αιτίες, αλλά η μεγαλύτερη είναι τα προβλήματα στη νομοθεσία περί ιθαγένειας, συμπεριλαμβανομένων των διακρίσεων. Οι επιπτώσεις στα άτομα και τις οικογένειές τους είναι άμεσες και μπορεί να είναι δεινές. Η ανιθαγένεια σημαίνει μια ζωή χωρίς καμία ιθαγένεια και όλα όσα απορρέουν από αυτή: εκπαίδευση, ιατρική περίθαλψη ή νόμιμη εργασία.

Μόνο 25 χώρες σε όλο τον κόσμο εξακολουθούν να διατηρούν διακρίσεις με βάση το φύλο στη νομοθεσία τους περί ιθαγένειας, που εμποδίζουν τις μητέρες από το να δώσουν την ιθαγένειά τους στα παιδιά τους σε ισότιμη βάση με τους άνδρες. Ανάμεσα σε αυτές τις χώρες, κατατάσσονται το Ιράν, το Κουβέιτ, ο Λίβανος, το Κατάρ και η Σομαλία.

Φέτος, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, unhcr, μίλησε με παιδιά και νέους από 7 διαφορετικές χώρες.

Τα περισσότερα δεν είχαν μιλήσει ποτέ στο παρελθόν για το πως είναι να είσαι ανιθαγενής. Το ψυχολογικό τίμημα της ανιθαγένειας είναι σοβαρό. Τα παιδιά αναφέρονται στον εαυτό τους ως: “αόρατος”, “εξωγήινος”, “ζώντας σαν μια σκιά”, “σαν ένα σκυλί του δρόμου”, “χωρίς αξία”.

Ιστορίες των παιδιών μπορείτε να παρακολουθήσετε στο:

http://www.unhcr.org/ibelong/the-urgent-need-to-end-childhood-statelessness/

Το ισχυρότερο μήνυμα που προέκυψε από τις συζητήσεις είναι η αίσθηση της ταύτισης τους με τις χώρες που έχουν γεννηθεί και έχουν ζήσει όλη τους τη ζωή. Η μετατροπή των δεσμών που έχει ήδη ένα παιδί με τη χώρα της γέννησης του και της ανατροφής του σε νομικό δεσμό είναι ζωτικής σημασίας.

Η πρόληψη και η επίλυση και η εξάλειψη της παιδικής ανιθαγένειας είναι ένας από τους κεντρικούς στόχους της 10ετούς, 2014 – 2024, εκστρατείας της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες # I Belong.

Για την επίτευξη του στόχου αυτού, η Ύπατη Αρμοστεία, προτρέπει όλα τα κράτη μέλη να λάβουν τα ακόλουθα μέτρα σύμφωνα με το παγκόσμιο σχέδιο δράσης για το τέλος της ανιθαγένειας:

α. Να επιτρέπουν στα παιδιά να αποκτήσουν την υπηκοότητα της χώρας στην οποία γεννιούνται εάν σε διαφορετική περίπτωση θεωρούνται ανιθαγενή.

β. Να μεταρρυθμίσουν τους νόμους που εμποδίζουν τις μητέρες να μεταβιβάσουν την υπηκοότητα τους στα παιδιά τους επί ίσοις όροις με τους πατέρες.

γ. Να εξαλείψουν τους νόμους και τις πρακτικές που αρνούνται στα παιδιά την ιθαγένεια λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, φυλής ή θρησκείας.

δ. Να διασφαλίσουν την καθολική καταγραφή των γεννήσεων για την πρόληψη της ανιθαγένειας.

Από την έναρξη της εκστρατείας και μετά έχουν επιτευχθεί σημαντικά αποτελέσματα.

Περισσότεροι από 166.000 ανιθαγενείς έχουν αποκτήσει ή έχουν επιβεβαιώσει την ιθαγένειά τους, ενώ 20 κράτη έχουν προσχωρήσει στις Συμβάσεις για την Ανιθαγένεια.

Ο συνολικός αριθμός των μελών στη Σύμβαση του 1954 για το Καθεστώς των Ανιθαγενών ανέρχεται σε 91 και τα μέλη της Σύμβασης του 1961 για τη Μείωση της Ανιθαγένειας ανέρχονται σε 73.

Εννιά κράτη έχουν αναπτύξει ή βελτιώσει τις διαδικασίες καθορισμού του καθεστώτος ανιθαγένειας, έξι έχουν μεταρρυθμίσει τη νομοθεσία τους περί ιθαγένειας.

Δύο κράτη έχουν εξαλείψει τη διάκριση λόγω φύλου που εμποδίζει τις γυναίκες να περάσουν την ιθαγένειά τους στα παιδιά τους.

Εθνικά σχέδια για την εξάλειψη της ανιθαγένειας έχουν επισήμως υιοθετηθεί σε εννέα χώρες.

Αγάπη Καραμανλή

Αθήνα, 17 Νοέμβρη 2018

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s