«Βαδίζεις σε μιαν έρημο. Ακούς ένα πουλί να κελαηδάει. Όσο κι αν είναι απίθανο να εκκρεμεί ένα πουλί μέσα στην έρημο, ωστόσο εσύ είσαι υποχρεωμένος να του φτιάξεις ένα δέντρο. Αυτό είναι το ποίημα»

Κική Δημουλά

Υπάρχει μια ειδική σχέση μεταξύ πολιτικής και ποίησης που αναδεικνύεται φέρνοντας στο παρόν ένα ιστορικό παράδειγμα. Μια τριπλή σύνδεση της ιστορικής στιγμής διαμορφώνει την αρχική μας υπόθεση.

Πρώτον, σχετίζεται με την εποχή που, σε πλανητικό επίπεδο και πέρα από όσα πιστεύουμε για τη συγκεκριμένη συγκυρία, η ανθρωπότητα έχει μπροστά της δύο διαφορετικές υποθέσεις, και ως εκ τούτου δύο διαφορετικές επιλογές, για το γενικό μέλλον της ανθρωπότητας. Αναφερόμενοι στην πολιτική και ιστορική αυτή συγκυρία πρέπει να θυμόμαστε ότι δεν ήταν απλώς η εμφάνιση ενός πολιτικού προσανατολισμού μεταξύ άλλων. Σε μια ολόκληρη περίοδο που ξεκίνησε ήδη από τον 19ο αιώνα, βρήκε τους εκφραστές της πρώτης εφαρμογής της τον 20ο αιώνα και συνεχίζεται στις μέρες μας, τον 21ο αιώνα, η ιδέα ότι το γενικό μέλλον της ανθρωπότητας ήταν αντικείμενο μιας ουσιαστικής αντιπαράθεσης μεταξύ του καπιταλιστικού και αυτοκρατορικού προσανατολισμού αφενός και του κομμουνιστικού προσανατολισμού από την άλλη και την κατάφαση ότι επρόκειτο για ένα ζήτημα το οποίο υπερέβαινε την ίδια την πολιτική.

Το παράδειγμα μας βρίσκεται στην ακολουθία της ύπαρξης δύο κοσμοθεωριών, δύο αναπαραστάσεων του πεπρωμένου της ανθρωπότητας και στη συνέχεια διακλαδώνεται στις λεπτομέρειες των συγκεκριμένων πολιτικών. Η μία είναι βασισμένη στην ιδιοκτησία και τον ανταγωνισμό και η άλλη στην ιδέα της ισότητας και της κοινής ανθρωπότητας.

Δεύτερον, συμβαίνει στο πλαίσιο ενός μεγάλου λογοτεχνικού, ποιητικού και καλλιτεχνικού αναβρασμού εν γένει, που ξεκινά από τη δεκαετία του 1920, με τον σουρεαλισμό και πλήθους άλλων προσανατολισμών και προτάσεων που αφορούν την εκπληκτική καλλιτεχνική και ποιητική δραστηριότητα της ανθρωπότητας.

Τρίτον, υλοποιείται με την ευκαιρία ενός ουσιαστικού ιστορικού επεισοδίου, του Ισπανικού Εμφυλίου, μεταξύ 1936 και 1939.

Η ποίηση και η πολιτική, που συνδέεται και παίρνει μορφή την ιστορική αυτή στιγμή δε συναντά στην παγκόσμια ιστορία πολλά ισοδύναμα.

Ας ξεκινήσουμε με τους ποιητές.

Κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα, σε όλες σχεδόν τις γλώσσες της Γης, πολλοί μεγάλοι ποιητές έχουν διεκδικήσει, έχουν εκφραστεί και έχουν εκφράσει την κομμουνιστική ιδέα. Στη Γαλλία, ο Éluard και ο Aragon. Στην Τουρκία, ο Nazim Hikmet. Στη Χιλή, ο Pablo Neruda. Στην Ισπανία, ο Rafael Alberti. Στην Ιταλία, ο Eduardo Sanguinetti. Στην Ελλάδα, ο Γιάννης Ρίτσος. Στην Κίνα, ο Ai Qing. Στην Παλαιστίνη, ο Mahmoud Darwich. Στο Περού, ο Cesar Vallejo. Στη Γερμανία, ο Bertold Brecht. Η συλλογή αυτών των ποιητών είναι εξαιρετική. Είτε ο αναγνώστης είναι κομμουνιστής είτε είναι μη κομμουνιστής, η αναγνώριση της συμβολής τους στον παγκόσμιο πολιτισμό είναι καθολική. Τη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή του Ισπανικού Εμφυλίου μια Κομμουνιστική Διεθνής σχηματίστηκε στην Ποίηση.

Αυτό που προκάλεσε και συνέδεσε τους ποιητές, που τους έκανε να υιοθετήσουν τη θέση της ρητής συσπείρωσης, αυτό που τους ώθησε στον κοινό τους αγώνα είναι η πεποίθηση για την ουσιαστική σχέση μεταξύ της ποίησης, με τον τρόπο που οι ίδιοι την ανέπνεαν, μετασχηματισμένης και ριζοσπαστικής, και του κομμουνισμού, που στην ουσία του είναι η αγωνία και η έγνοια για αυτό που είναι κοινό για όλους. Εξέφρασαν μια αγάπη τεταμένη και παράδοξη της κοινής ζωής, που καθιστά δυνατή την επέκταση και την έκφραση της ατομικής ζωής με διαφορετικό τρόπο. Η επιθυμία ότι αυτό που είναι κοινό δεν μπορεί να εκφραστεί εκτός του κοινού τόπου. Η ιδέα ότι πρέπει να αποποιηθούμε το κοινό και να το προστατέψουμε από την ιδιωτικοποίηση του. Στις μέρες μας όλα αναφέρονται στην ιδιωτικοποίηση. Όμως, η ποίηση της ιδιωτικοποίησης είναι μια υπόθεση που δεν έχει εμπνευστές γιατί δεν εκφράζει τίποτα. Η ποίηση για την κομμουνιστική ιδέα, για την ιδέα της κοινής ανθρωπότητας έχει συμβεί και θα συνεχίσει να συμβαίνει.

Ο ποιητής είναι στην ουσία του κομμουνιστής γιατί ένας πολύ σημαντικός λόγος τον κάνει να αυτοαναφέρεται, να αναφέρεται και να εκφράζεται ουσιαστικά και υπαρξιακά στον κοινό κόσμο. Ο αποκλειστικός του τομέας είναι η γλώσσα. Αρχικά η μητρική γλώσσα, η γλώσσα με την πιο άμεση έννοια.

Η γλώσσα είναι αυτή που δίνεται σε όλους από την παιδική ηλικία και θεμελιώνει τον κοινό δεσμό. Η γλώσσα είναι αυτή που δίνεται σε αυτόν που γεννιέται για να γίνει ένας άνθρωπος. Είναι το πρώτο κοινωνικό δώρο. Η γλώσσα αποτελεί την υποστήριξη οποιασδήποτε ιδέας ισότητας. Η ισότητα είναι πρωτίστως η ισότητα από και προς την γλώσσα.

Η ποίηση ανεξάρτητα από τις επιμέρους φόρμες της εργάζεται στην κατεύθυνση αυτή. Το ποίημα είναι το δώρο της γλώσσας σε όλους τους ανθρώπους και μπορεί να οριστεί ως τέτοιο. Η ποίηση είναι η τέχνη που συνδέεται περισσότερο με την παιδική ηλικία και την παιδικότητα, ακόμη και στις πιο περίπλοκες και σύνθετες εκφάνσεις της. Το ποίημα είναι το δώρο που ο ποιητής κάνει στη γλώσσα. Αποτελεί μια αύξηση της γλώσσας και προορίζεται στην κοινή ανθρωπότητα, χωρίς να αναφέρεται σε κανέναν ειδικά αλλά ως έκφραστης όλων των ενικοτήτων.

Οι μεγάλοι ποιητές του εικοστού αιώνα ερμήνευσαν, με τον δικό τους τρόπο, το μεγάλο επαναστατικό σχέδιο του κομμουνισμού γιατί αναγνώρισαν σ’ αυτό κάτι οικείο. Για τον σκοπό αυτό προσχώρησαν στο εγχείρημα δημιουργώντας μια εκπληκτική διεθνή των ποιητών. Εξέφρασα την συνείδηση και τη γνώση ότι το ποίημα επανεφεύρει τη γλώσσα και, όπως η γλώσσα δίνεται σε όλους, έτσι κι ολόκληρος ο κόσμος συνολικά θα πρέπει να δίνεται σε όλους, όπως το ποίημα. Όπως το ποίημα, το καθετί γίνεται το κοινό αγαθό της ανθρωπότητας. Υπάρχει εδώ κάτι από την αληθινή ουσία του ποιήματος. Κι είναι ο λόγος της εκπληκτικής σύνδεσης του κομμουνισμού και της ποίησης εκείνη την εποχή.

Αυτό που είναι εντυπωσιακό είναι ότι, μέσα στην κομμουνιστική σκέψη, οι ποιητές είδαν και εμπνεύστηκαν μια νέα μορφή του λαού. Είδαν την ποιητική φιγούρα των ανθρώπων, τη δυνατότητα να ποιητικοποιήσουν τον λαό. Ο λαός, στη συγκεκριμένη χρονική στιγμή, αποτελούνταν από την τεράστια μάζα των εξαθλιωμένων φτωχών, τους εργάτες, τις εγκαταλελειμμένες γυναίκες, τους αγρότες χωρίς γη.

Ο λόγος για τον οποίο οι «καταραμένοι της Γης» ενδιαφέρουν το ποίημα και τον ποιητή είναι απλός. Σ’ εκείνους που δεν έχουν τίποτα πρέπει να δοθούν τα πάντα. Το ποίημα πρέπει να δοθεί στον καθημερινό άνθρωπο χωρίς φωνή, στον αόρατο εξαθλιωμένο, στον αποκλεισμένο ξένο, στον ρομαντικό που πιστεύει ότι η ανθρωπότητα μπορεί να ζήσει έναν καλύτερο κόσμο. Δεν πρόκειται να δοθεί στον βάρβαρο, στον ειδικό, στον εθνικιστή, στον διαιτητή, στον ολιγάρχη, στον εκμεταλλευτή, σε αυτόν που έρχεται να χωρίσει τον κόσμο.

Η ίδια η ιδέα ότι το ποίημα θα μπορούσε να αποτελέσει ένα ανοιχτό και προσβάσιμο δώρο σε όλους και να πάψει να απευθύνεται στην εξειδίκευση ενθουσιάζει τους ποιητές. Στον εργαζόμενο που δεν έχει παρά την εργασία του πρέπει να δώσουμε ολόκληρη τη Γη, τα βιβλία, τη μουσική, τους πίνακες ζωγραφικής, τις επιστήμες και το ποίημα. Η σύζευξη της πολιτικής και της ποίησης εσωτερικεύεται στην ίδια την ποίηση, βρίσκει νέες μορφές και επανεφεύρει μια πολύ παλιά μορφή της, την επική ποίηση.

Το ποίημα των κομμουνιστών ποιητών είναι το έπος του ηρωισμού των καταραμένων της γης, το έπος του ηρωισμού των εργαζομένων.

Για παράδειγμα, ο Nazim Hikmet διακρίνει στο δικό του έργο αφενός τα λυρικά ποιήματα, ρητά αφιερωμένα στην αγάπη, και αφετέρου τα επικά ποιήματα αφιερωμένα στη δράση του λαού. Η συνειδητοποίηση ότι το έπος επανεισάγεται στο ποίημα μέσω της μεσολάβησης της νέας πολιτικής ελπίδας αντανακλάται από τους ποιητές.

Ο Cesar Vallejo με τον «Ύμνο στους εθελοντές της δημοκρατίας» σηματοδοτεί ότι το σταυροδρόμι της επαναστατικής πολιτικής και της ποίησης είναι επικό. Ο ποιητής αναζητά στη γλώσσα τη νέα πηγή του έπους. Ένα έπος που δεν είναι το έπος της αριστοκρατίας και των ιπποτών αλλά το έπος του λαού.

Η Διεθνής των Κομμουνιστών Ποιητών εκείνης της εποχής θα επανοργανώσει το πεδίο που δημιουργείται μεταξύ της δυστυχίας, της ακραίας σκληρότητας της ζωής, της τρομακτικής καταπίεσης, όλων αυτών που θα αποκαλούσαμε ύστατο οίκτο και αντ’ αυτού θα ποιήσει την ποίηση της ανύψωσης, του αγώνα, της συλλογικής σκέψης, του νέου κόσμου. Όλα όσα αποκαλούμε “θαυμασμό”. Είναι η ποίηση που ενεργοποιεί τη συμπόνια και τον θαυμασμό.

Το πρόσωπο της δυστυχίας του κόσμου το αισθανόμαστε και το αντιμετωπίζουμε με συμπόνια, μια συμπόνια που είναι αναπόφευκτη. Το πεπρωμένο του, όμως, το θαυμάζουμε γιατί είναι αυτό της ηρωικής αντίστασης και του δημιουργικού μεγαλείου στο επαναστατικό πολιτικό κίνημα, της συνεισφοράς, της εξέγερσης, της αδελφοσύνης. Η πρόταση είναι βίαια ποιητική και διαρθρώνει όλα τα ποιήματα από το βύθισμα στην ανύψωση, από την παραίτηση στον ηρωισμό. Οι ποιητές συναντούν αυτό που αναζητούν. Το ανάστημα, τη μορφή, τη συμβολική δύναμη. Οι ποιητές θέλουν να κοινωνήσουν μέσα από την φιγούρα του νέου έπους την υπομονή των καταπιεσμένων στο πέρασμα των αιώνων, την αντοχή τους και τη στιγμή που, τα σώματα τους που εγείρονται και οι σκέψεις τους που μοιράζονται, θα αλλάξουν σε συλλογική δύναμη.

Οι ποιητές που έγραψαν μεταξύ της δεκαετίας του 1920 και της δεκαετίας του 1940 συγκεντρώθηκαν γύρω από αυτή τη μοναδική ιστορική στιγμή, τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο. Το μαρξικό έργο της Διεθνούς στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο, δεν ήταν μια γραφειοκρατία, αλλά το βίωμα μιας πραγματικά διεθνούς επαναστατικής πολιτικής.

Μια αποφασιστική και αθάνατη στιγμή στον Ισπανικό Εμφύλιο ήταν η παρέμβαση των Διεθνών Ταξιαρχιών. Οι Διεθνείς Ταξιαρχίες ήταν κάτι πρωτόγνωρο, μια διεθνής κινητοποίηση μυαλών και λαών. Χιλιάδες Γάλλοι εργάτες ήρθαν ως εθελοντές για να πολεμήσουν στην Ισπανία. Αμερικανοί, Γερμανοί, Ιταλοί, Ρώσοι, άνθρωποι από όλες τις χώρες. Αυτή είναι ίσως η πιο εντυπωσιακή επιτυχία, στιγμιαία και περιστασιακή, για ότι σκέφτηκε ο Μαρξ και το αποκάλεσε “Διεθνής” (Internationale).

Η σκέψη του μπορεί να συνοψιστεί σε δύο προτάσεις:

α. Αρνητικά. Οι προλετάριοι δεν έχουν πατρίδα, η πολιτική τους πατρίδα είναι ολόκληρος ο κόσμος των ζωντανών ανδρών και γυναικών. Αν ο κίνδυνος μιας κατάτμησης αυτού του κόσμου είναι επικείμενος και τρομερός, όπως ήταν σαφές στον Ισπανικό Εμφύλιο, η πολιτική μας επιλογή για ένα κοινό κόσμο μάς αφορά όλους, κάθε μέλος της κοινής ανθρωπότητας.

β. Θετικά. Μια διεθνική και υπερεθνική οργάνωση της κοινής δράσης των λαών μπορεί να καταστήσει δυνατή την αντιμετώπιση και τη νίκη του κοινού εχθρού, του εχθρού όλων των λαών του κόσμου, δηλαδή της καπιταλιστικής οργάνωσης της οικονομίας, της νεοφιλελεύθερης πολιτικής επιλογής της αγοράς και της βίαιης και εγκληματικής φασιστικής πρακτικής.

Η εφεύρεση αυτής της νέας μορφής του ποιητικού έπους, που έχει την εικόνα ενός αποτελεσματικού και πολιτικού έπους ικανό να αποδώσει τη συγκίνηση και τον ηρωισμό της εποχής του, καθιστά δυνατή τη δικαιοσύνη που φέρνει η γλώσσα σε όλες τις γλώσσες και τον διεθνισμό όλων των λαών .

Μια συλλογή των παγκόσμιων ποιημάτων του Ισπανικού Εμφυλίου θα ήταν μαγευτική. Οι ίδιοι οι τίτλοι αυτής της συλλογής είναι κατατοπιστικοί. Δείχνουν πάντοτε την ευαίσθητη αντίδραση του ποιητή, την ταλαιπωρία που μοιράζεται με τη δοκιμασία του ισπανικού λαού και τον ενθουσιασμό που μοιράζεται η διεθνής δράση για την αντιμετώπιση αυτού του πόνου. Η συλλογή του Pablo Neruda έχει τον τίτλο: “Η Ισπανία στην Καρδιά”. Η πρωταρχική δέσμευση του ποιητή, πέρα από μια πολιτική δέσμευση, είναι προφανώς υποκειμενική, άμεση, συναισθηματική αλληλέγγυη. Η συλλογή του Cesar Vallejo έχει τον τίτλο: “Ισπανία, πάρε αυτό το ποτήρι μακριά από μένα”. Κι είναι η Ισπανία αυτή που θα κρατήσει τον ποιητή μακρυά από το δισκοπότηρο, είναι η Ισπανία που θα μπορέσει να ανακουφίσει την ταλαιπωρία και να την θεραπεύσει. Την ίδια στιγμή, ο Neruda και ο Vallejo, έχοντας κοινά σημεία εκκίνησης, θα αναπτύξουν αντίθετες κατευθύνσεις, θα τραγουδήσουν την άγνωστη ελευθερία, η οποία είναι βασικά το μυστικό αυτής της ποίησης. Μια άγνωστη μορφή ελευθερίας, διότι η ελευθερία ανέρχεται στο επίπεδο της ελευθερίας του λαού και των καταραμένων της γης και όχι της αριστοκρατικής ελευθερίας του ατόμου που βιώνει τη ζωή του. Μέσω μιας αγωνιστικής και ιδιαίτερης κατάστασης όλα θα μαρτυρούν την ανατροπή και την οικουμενική υπόσχεση χειραφέτησης. Στο επίκεντρο της λειτουργίας του ποιήματος ενυπάρχει η κατανόηση της απόλυτης ιδιαιτερότητας του ευαίσθητου και το έργο της παγκόσμιας διαδοχής αυτού του ευαίσθητου. (Alain Badiou, L’ internationale des poètes).

Ο ηρωισμός δεν έχει πρότυπα. Ο πολίτης – και – μέσα από την γνώση της ιστορίας του γίνεται ενεργώς και δημιουργικός, ώστε ο ηρωισμός να είναι διαρκώς εφευρετικός. Εφόσον ο ηρωισμός ενυπάρχει στον καθένα ο κάθε πολίτης έχει τη δυνατότητα να επιλέξει, να φράξει τον δρόμο που έχει δομηθεί με δογματικά προαπαιτούμενα και να ανοίξει νέα υπαρξιακά και συλλογικά μονοπάτια αναλύοντας την υπάρχουσα κατάσταση, εφευρίσκοντας νέες προοπτικές, υιοθετώντας νέες προτάσεις και διαμορφώνοντας την αισθητική του σκέψη και πράξη στη ζωή, τις τέχνες, τις επιστήμες και τη συνύπαρξη στην κοινωνία των ανθρώπων.

Πηγή:

Alain Badiou, L’ internationale des poètes

Αγάπη Καραμανλή, Η Εφαρμοσμένη Δημοκρατία στον 21ο αιώνα, κεφ.24, 2020, ebook αυτοέκδοση